İlm-i heyet belki bütün ilimlerin en eskisidir. İnsanların ilk defa semayı seyrederek yıldızları ve bunların hareketlerini görmeleri üzerine işbu hadiselere dair kendi kendilerine birçok sualler irat ettikleri gün ilmi heyet doğmuş sayılır. Fakat bu sualler asırlarca cevapsız kalmıştır. Bugün ilmi heyet o kadar büyük bir inkişafa mazhar oldu ki geniş bir terkip halinde de bütün ilimleri ihtiva etmektedir denilebilir. En doğru bir tabir ile ilmi heyet görülen dünyanın ilmidir. Semadaki cisimleri, güneşi, ayı, yıldızları, kuyruklu yıldızları hulasa bütün kevakibi, bunların bünyelerini ve hareketlerinin tabi olduğu kanunları ilmi heyet bize bildirir. Bundan dolayıdır ki heyetin diğer bir ismi de "ilmi kevakip" yani "yıldızlar ilmi"dir. İlmi heyete nazaran daha mütevazı olan Kozmografya ise cihanın bir tasvirinden ibarettir. Kozmografya ilmi heyetin bulduğu malumat ve neticeleri zikrederek bunları daha basit bir tarzda izah eder ve böylece mezkûr neticeleri, mufassal olarak mütalaa eder ve vakitleri müsait olmayanların anlayabilece1deri bir şekle koyar. Denebilir ki Kozmografya ilmi heyetin iptidai bir tarzda mütalaasıdır. Bu şekli hususide ilmi kevakip -ki Arz bir cismi semavi olduğundan ilmi arz dahi buna dahildir-herkesin anlayabileceği bir şeydir. Binaenaleyh ekser insanların âlemleri idare eden ve şayanı hayret bir derecede güzel olan kanunları anlamadan ifnayı hayat eylemeleri hakikaten şayanı eseftir.

Hür Şehrin İnsanları" ölümünden sonra Kemal Tahir'in 'sarı defterleri' arasında bulunmuş bir romandır. Metnin sonundaki tarihten anlaşıldığına göre, ünlü romancı, bu yapıtını 1949 yılında Çorum Cezaevi'nde tamamlamış, sonradan üzerinde çalışmak üzere bir kenara koymuştur. Gerek öyküleme tekniği, gerek roman mimarisi yönünden 'bitmiş' izlenimini veren bu roman, sonradan Kemal Tahir diyalogu diye adlandırılan diyalog özelliklerini de taşımakta, bu bakımdan da dikkati çekmektedir. Yine de Kemal Tahir'in "Hür Şehrin İnsanları"nı 'bitmiş' bir eser saymadığını sağlığında yayınlamayışı kadar, eserde geçen bazı olayları ve kişileri, başka romanlarında, sözgelişi "Yol Ayrımı" ve "Kurt Kanunu"nda kullanmış olmasından da bellidir. Zaten, otobiyografik niteliği ağır basan bu yapıt, zaman olarak, adını andığımız iki romanın yerleştirildiği dönemi kapsamaktadır. Hür Şehrin İnsanları", bu perspektif içinde okunmalıdır ama, bu biçimde bırakılmış da olsa, Kemal Tahir'in bu romanında yazarın kendisine özgü anlatımı, atmosferi ve kişileri, sağlam bir öyküleme düzeni içinde sergilenmekte; eserin bütünü, kurtuluştan sonraki İstanbul'dan canlı ve hareketli bir kesiti gözler önüne sermektedir.